Wystawa „Od lunety Galileusza do teleskopów kosmicznych” została zorganizowana 17 lat temu z okazji Międzynarodowego Roku Astronomii ogłoszonego przez ONZ dla uczczenia 400-lecia pierwszych obserwacji nieba przez lunetę dokonanych przez Galileusza.
Wystawa przedstawia dzieje teleskopu będącego jednym z najważniejszych instrumentów w historii nauki. Oglądając ją natraficie na starodruki (m.in. prace Galileusza i Jana Heweliusza oraz pierwsze doniesienia o XVII-wiecznych obserwacjach teleskopowych w Krakowie i Kaliszu), na obrazy i grafiki przedstawiające wybitnych astronomów i przyrządy obserwacyjne, a także przede wszystkim na liczne oryginalne przyrządy astronomiczne. Nie zabraknie również interaktywnych eksponatów takich jak lunety i teleskopy przeznaczone do samodzielnej obserwacji czy modeli pokazujących jak promienie biegną w lunecie oraz miejsc, w których można będzie samodzielnie szlifować płyty szklane na zwierciadło. Wystawa „Od lunety Galileusza do teleskopów kosmicznych” to tez plansze edukacyjne przedstawiające dzieje teleskopu i porównanie dawnych i współczesnych obserwacji różnych obiektów na niebie.
Kurator wystawy: dr Maciej Kluza
Konsultacje: prof. dr hab. Jerzy M. Kreiner oraz dr hab. Ewa Wyka
Wystawa powstała dzięki wsparciu finansowemu Fundacji Energetyka na rzecz Polski Południowej oraz Włoskiego Instytutu Kultury w Krakowie
Wystawa składa się z 5 części:
- Zanim wynaleziono lunetę,
- Pierwsze lunety, pierwsze teleskopy,
- Pierwsze lunety w Polsce – wiek siedemnasty,
- Od obserwacji do pomiarów,
- Teleskopy XXI wieku.
Zanim wynaleziono lunetę
Ludzie oglądali gwiazdy i planety jeszcze na długo przed wynalezieniem lunety. Konstrukcja przyrządów dzięki którym mogli to robić była oparta o pomiar kąta. Lunety nie były znane przed początkiem XVII wieku więc obserwacje były dokonywane gołym okiem przez układ dwóch przezierników. Pierwszymi instrumentami astronomicznymi znanymi już w starożytnej Grecji były m. in. triquetrumczy astrolabium sferyczne. W średniowieczu skonstruowano zaś m. in. torquetumi kwadrant. Wszystkie te przedmioty miały dwa przezierniki, które wyznaczały linię pomiarową pozwalającą na odczyt kąta.
Pierwsze lunety, pierwsze teleskopy
Pierwsze wzmianki o instrumentach astronomicznych zwanych dziś lunetami pochodzą z Holandii z 1608 roku. Nie znany jest wynalazca lunety, ale za potencjalnych jej twórców uważa się trzech wytwórców okularów: Hans Lippershey (1570–1619), Jacob Metius (1571–1628) i Zacharias Jansen (c. 1580–c. 1638). W odstępach zaledwie kilku tygodni złożyli oni wnioski o przyznanie patentu na konstrukcję przyrządu, przez który, przy użyciu dwóch soczewek, można było zobaczyć powiększony obraz odległych przedmiotów.
Popularność i rozwój luneta zawdzięcza Galileuszowi (1564–1642). W 1609 roku zbudował on własną lunetę po czym udoskonalał ją przez kilka miesięcy by rozpocząć obserwacje nieba. W 1610 roku w dziele zatytułowanym Sidereus Nuncius ogłosił on wyniki tych obserwacji tj. odkrycie satelitów Jowisza oraz wnioski wyciągnięte na ich podstawie. Wyniki obserwacji Galileusza na zawsze zmieniły oblicze astronomii.
Luneta pozwoliła na obserwację rzeczy nie poddających się bezpośredniemu poznaniu zmysłowemu. Była to prawdziwie astronomiczna rewolucja, która zmieniła też metodologię prowadzenia badań naukowych.
Jeszcze w siedemnastym wieku luneta zaopatrzona w zaproponowany przez Galileusza układ soczewek została zastąpiona lunetą typu Keplera, a także przez pierwsze teleskopy zwierciadłowe.
Pierwsze lunety w Polsce – wiek siedemnasty
Niedługo po opublikowaniu przez Galileusza dzieła Sidereus Nuncius w kolegium jezuickim w Kaliszu zjawił się pochodzący z Mons (obecna Belgia) nowy nauczyciel matematyki Karol Malapert (1581–1630). W 1613 roku wraz ze swoimi uczniami rozpoczął on obserwacje astronomiczne przede wszystkim plam na słońcu. Obserwacje prowadzone metodą projekcji wymagały, aby luneta podążała za przesuwającym się po niebie Słońcem. Aby to było możliwe, nauczyciel wraz z Aleksym Sylviusem skonstruował trzy sposoby mocowania lunety. Jednym z nich był prekursor montażu paralaktycznego.
W XVII wieku prowadzono także obserwacje astronomiczne w Krakowie. Grono profesorów Akademii Krakowskiej posiadało trzech uczonych, admiratorów dokonań Galileusza: matematyków Wojciecha Strażyckiego (ok.1610–1650) i Jana Brożka (1585–1682) oraz prawnika Stanisława Pudłowskiego (1597–1645), który ze swych wyjazdów do Włoch przywoził liczne instrumenty naukowe, założył prywatne laboratorium fizyczne. Posiadał też dwie lunety, a wyniki jego obserwacji zostały zawarte w broszurce Quaestio Astronomica.
Miano najsłynniejszego polskiego astronoma siedemnastego wieku zdobył niewątpliwie Jan Heweliusz (1611–1687). Założył on jedno z pierwszych obserwatoriów astronomicznych na dachach swoich kamienic, sam konstruował instrumenty astronomiczne takie jak lunety oraz prowadził przez blisko 50 lat systematyczne obserwacje astronomiczne.
Od obserwacji do pomiarów
Lunetę na początku używano jedynie jako przyrządu obserwacyjnego. Z czasem jeszcze w siedemnastym wieku konstruowano dodatkowe przyrządy takie jak noniusze, mikrometry czy koła ze skalą, które dawały możliwość przekształcenia lunety w przyrząd pomiarowy.
Osiemnasty wiek to z kolei czas co raz lepszych wielosoczewkowych okularów, udoskonalonej optyki lunet oraz pierwszych obiektywów achromatycznych o co raz większej średnicy i mocy dostrzegania coraz słabszych obiektów na niebie. Na koniec dziewiętnastego wieku zbudowano lunetę posiadającą obiektyw o średnicy aż 1 metra i tym samym osiągnięto barierę możliwości technicznych, ponieważ nie dało się zbudować już soczewki o większej średnicy. Większa soczewka pod wpływem własnego ciężaru zaczęła by się odkształcać i tym samych zakłócać otrzymywany obraz. W dwudziestym wieku największe budowane przyrządy były teleskopami zwierciadłowymi.
Połowa dziewiętnastego wieku przyniosła astronomii nowy wynalazek jakim była fotografia. Zwiększyło to możliwości pomiarowe obserwacyjne teleskopów. Współczesne kamery CCD są już standardowym wyposażeniem każdego większego teleskopu.
Teleskopy XXI wieku
Czas nowych odkryć astronomicznych dokonywanych poprzez spoglądanie w niebo za pomocą okularu teleskopu już za nami. Dziś dokonuje się to w wygodnym fotelu przed ekranem komputera, a teleskop, który wykonuje zdjęcia może znajdować się w zupełnie innym miejscu, na innym kontynencie czy nawet w kosmosie.
Współczesne najważniejsze teleskopy budowane są daleko od cywilizacji tam, gdzie panują idealne warunki do obserwacji, a noce są w większości pogodne m. in. wysoko w górach Ameryki Południowej czy na Hawajach. Są też wysyłane w przestrzeń kosmiczną. Pomiary i obserwacje nie ograniczają się do światła widzialnego, ale obejmują całe spektrum fal elektromagnetycznych – od promieniowania gamma do fal radiowych. Dzisiejsze naziemne teleskopy są wyposażone w nowoczesne systemy optyki adaptacyjnej i aktywnej dzięki którym ich możliwości obserwacyjne dorównują teleskopom kosmicznym, a czasem nawet je przewyższają.
Wystawa „Od lunety Galileusza do teleskopów kosmicznych” została rozmieszczona na parterze Generatora Nauki GEN.
Wstęp na wystawę jest bezpłatny.
Wystawa będzie dostępna w Generatorze Nauki GEN do 30 sierpnia 2026 roku w godzinach otwarcia Generatora.
Źródło: Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Collegium Maius w Krakowie
Wystawa czasowa „Od lunety Galileusza do teleskopów kosmicznych” jest realizowana w ramach zadania „Uczę się, Rozwijam i Odkrywam w Jaśle”. Projekt dofinansowany ze środków budżetu państwa, przyznanych przez Ministra Edukacji w ramach programu „Kompas Młodego Obywatela”
